Antony Flew “Bóg istnieje” – podążajac za argumentami (książka po polsku)

Mało brakowało, a byłbym tę książkę pominął. Przypadkiem natknąłem się jednak na nią w małej, prowincjonalnej księgarni. Stała niepozornie pomiędzy znanymi i głośnymi bestsellerami z pogranicza nauki i filozofii. Wiedziałem, że nie będę żałował zakupu. Wszak to jedna z najważniejszych książek ostatnich lat. To książka, która rozprawia się z ateizmem siłą argumentów jednego z najważniejszych autorytetów w tej dziedzinie.

Książka nosi tytuł BÓG ISTNIEJE. Dlaczego najsłynniejszy ateista zmienił swój światopogląd?. Jej autorem jest prof. Antony Flew, brytyjski filozof uważany przez dziesięciolecia za czołowego ateistę i głównego krytyka wiary w Boga. Jego rozprawa „Teologia a falsyfikacja” z roku 1950 „okazała się najczęściej przedrukowywaną publikacją filozoficzną minionego wieku”. W roku 2004 Flew niespodziewanie ogłosił, że zrewidował swój pogląd na istnienie Boga (o tym głośnym wydarzeniu pisałem wcześniej).

W wydanej trzy lata później książce Bóg istnieje Antony Flew postanowił szerzej wyjaśnić, co skłoniło go do zmiany zdania. Nie chodziło, jak tłumaczy, o jakieś nadprzyrodzone objawienie, czy strach przed śmiercią. Flew wyjaśnia, że całe swoje filozoficzne życie kierował się zasadą, by „podążać za argumentami dokądkolwiek prowadzą”. Chociaż wyszedł od ateizmu, to wierność tej zasadzie doprowadziła go logicznie do uznania istnienia Boga. W książce przedstawia argumenty obu stron sporu i wyjaśnia, że w obliczu współczesnej wiedzy naukowej nie da się dalej obronić ateizmu w racjonalny sposób. Jego „nawrócenie” było zatem konsekwencją, nie zaprzeczeniem, całej drogi życiowej tego starannie wykształconego zawodowego filozofa.

Flew w swoim domu w Reading w Anglii (fot. M. Oppneheimer, The New York Times)

Oczywiście nie chciałbym nikogo zachęcać do zgłębiania meandrów ludzkiej filozofii, zwłaszcza filozofii ateistycznej. Nie tędy droga. Jednak zmiana poglądu i otworzenie się na wiarę w Boga przez tak wpływowego ateistycznego myśliciela jest niewątpliwie wydarzeniem historycznym, bezprecedensowym. Książka pomaga jeszcze bardziej zrozumieć znaczenie tego wydarzenia.

Bóg istnieje dzieli się na dwie części. W pierwszej (trzy rozdziały) Flew wyjaśnia, w jaki sposób i dlaczego został ateistą, opisuje swoją młodość, zawodową drogę filozofa oraz omawia najważniejsze prace, które zdecydowały o jego znaczeniu w historii ateizmu. W drugiej części (siedem rozdziałów) opisuje swoją „pielgrzymkę rozumu”, drogę, która stopniowo doprowadziła go do odkrycia Boga. Omawia argumenty za istnieniem Stwórcy oraz wyjaśnia, dlaczego dzisiaj są one silniejsze niż kiedykolwiek.

Przedmowa i dodatek zostały napisane przez współautora książki Roya Abrahama Vaghese, a poświęcone są roli Flew w historii filozofii oraz krytycznemu omówieniu tak zwanego „nowego ateizmu”, którego głównym reprezentantem jest Richard Dawkins, kontrowersyjny biolog i filozof-amator (Sam Flew również sporo miejsca poświęca obeleniu miernoty intelektualnej “nowego ateizmu”).  Drugim dodatkiem jest zapis dyskusji o zmartwychwstaniu, w której uczestniczył Flew.

Jak się okazuje, rola Antony’ego Flew w historii ateizmu jest nie do przecenienia. Vaghese pisze we wstępie:

Nie ulega wątpliwości, że w ciągu minionych stu lat żaden inny filozof głównego nurtu nie przedstawił równie uporządkowanego, wyczerpującego, oryginalnego i doniosłego stanowiska ateistycznego jak to, które przez pięćdziesiąt lat krytyki teologii wypracował Antony Flew.

Kontynuował on budowę gmachu rozpoczętą przez takich myślicieli jak David Hume, Artur Schopenhauer, Ludwig Feuerbach i Fryderyk Nietzsche, by – paradoksalnie – pod koniec życia tę budowlę zburzyć.

Niektóre prace Flew'a

Wspomniana już rozprawa „Teologia a falsyfikacja”, którą ogłosił w roku 1950 na spotkaniu Klubu Sokratejskiego w Oksfordzie (klubowi przewodniczył wtedy słynny pisarz C. S. Lewis, obrońca chrześcijaństwa, autor Opowieści z Narnii) była pierwszą, lecz nie jedyną próbą obalenia argumentacji teistycznej. W roku 1966 opublikował książkę God and Philosophy (Bóg i filozofia), w której starał się (jako pierwszy) omówić i uporządkować wszystkie argumenty wysuwane przez obrońców istnienia Boga i oczywiście je podważyć. Dziesięć lat później ogłosił The Presumption of Atheism (Domniemanie ateizmu), pracę w której utrzymywał, że dyskusja o istnieniu Boga powinna się zaczynać od domniemania ateizmu, czyli że ciężar dowodu musi spoczywać na wierzących w Niego (z tą zasadą Flew zgadzał się również wtedy, gdy uwierzył w Boga). Zajmował się filozofią Davida Hume’a, osiemnastowiecznego ojca ateizmu oraz mnóstwem innych zagadnień. W młodości przeżył też fascynację marksizmem, który na szczęście odrzucił. W latach osiemdziesiątych napisał książkę o darwinowskiej ewolucji, którą – jak wykazał – wykorzystuje się w sposób nieuprawniony do podpierania różnych idei i wierzeń. Odbył też wiele debat, w których bronił ateizmu.

Co ciekawe jednak, Flew nigdy nie popadł w dogmatyzm. Jak pisze:

Jako zawodowy filozof nieraz zmieniałem zdanie w sprawach, które rozważałem. W kontekście moim przekonań co do możliwości postępu w filozofii, a także mojej zasady podążania za świadectwami, dokądkolwiek prowadzą, nie ma w tym – ma się rozumieć – nic dziwnego.

I jak się okazało, zgodnie ze swymi zasadami, ale ku zaskoczeniu świata, w roku 2004 Antony Flew ogłosił, że zmienił pogląd na sprawę zasadniczą. Oto co napisał na temat swojego obecnego światopoglądu:

Pora teraz odłożyć na bok przypowieści i wyłożyć karty na stół, przedstawić własne poglądy i argumenty na ich rzecz. Otóż wierzę teraz, że wszechświat powołała do istnienia nieskończona Inteligencja. Wierzę, że misterne prawa rządzące wszechświatem objawiają to, co naukowcy nazwali Umysłem Boga. Wierzę, że życie i jego odtwarzanie mają początek w boskim Źródle.

Dlaczego w to wierzę, skoro przez ponad pół wieku broniłem światopoglądu ateistycznego? Najkrócej mówiąc dlatego, że moim zdaniem taki właśnie obraz wyłania się ze współczesnej nauki. Nauka uzmysławia trzy aspekty przyrody świadczące o istnieniu Boga. Aspekt pierwszy polega na tym, że przyroda jest posłuszna prawom. Aspekt drugi to życie, czyli inteligentnie zorganizowane i działające celowo istoty wyłonione z materii. Aspektem trzecim jest samo istnienie przyrody. Ale nie tylko nauka mnie prowadziła. Pomógł mi również ponowny namysł nad klasycznymi argumentami filozoficznymi.

Mojego odejścia od ateizmu nie spowodowało żadne nowe zjawisko ani argument. Przez minione dekady cała konstrukcja mojego myślenia podlegała przebudowie. Wynikało to z nieustannego namysłu nad wymową wyników badań przyrodniczych. Gdy ostatecznie doszedłem do uznania istnienia Boga, nie była to zmiana paradygmatu, gdyż paradygmatem moim pozostała reguła, którą w Państwie ustanowił Platoński Sokrates, powiadając z naciskiem, że „za danym rozumowaniem musimy iść, dokądkolwiek prowadzi”.

No i idzie Flew za rozumowaniem. Rozważa argument z projektu, rozważa argument precyzyjnego dostrojenia, rozważa niewiarygodną złożoność najprostszych form życia, rozważa początek wszechświata i argument Praprzyczyny. Wciąga wnioski. I dochodzi do odkrycia inteligentnego i wszechmocnego Boga. Nie on pierwszy i nie ostatni. Oczywiście w następnych rozdziałach książki, filozof dokładnie omawia każdy z aspektów. Oto tytuły rozdziałów, które pomogą zorientować się w tematyce książki:

Część I. Odrzucenie Boga

• Narodziny ateisty
• Dokąd prowadzą świadectwa
• Beznamiętnie o ateizmie

Część II. Odkrycie Boga

• Pielgrzymka rozumu
• Kto napisał prawa przyrody?
• Czy wszechświat wiedział, że przyjdziemy?
• Jak narodziło się życie?
• Czy coś powstało z niczego?
• Poszukiwanie miejsca dla Boga
• Otwartość na wszechmoc

Nie chciałbym jednak psuć Czytelnikom przyjemności, jaką będzie osobiste przeczytanie książki. Argumenty są naprawdę ciekawe. Nie są to jakieś nowe rzeczy, ale na pewno są teraz dobrze przemyślane i „poukładane”. Z pewnością warto sięgnąć po tę książkę. Spodoba się ona osobom poszukującym Boga, a zwłaszcza ceniącym racjonalną argumentację.

…

Książkę można kupić przez internet w Księgarni Ludzi Myślących. Cena 29,70 zł. Jest również w Empikach.

Antony Flew Bóg istnieje. Dlaczego najsłynniejszy ateista zmienił swój światopogląd? (There is a God. How the World’s Most Notorious Atheist Changed His Mind, 2007), stron 248, tłum. Robert Pucek, wyd. FRONDA, 2010.

…

Ukazało się też polskie tłumaczenie głośnego wywiadu, którego w roku 2004  prof. Flew udzielił czasopismu “Philiosophia Christi” (wydanie zima 2005) pt. “Moja pielgrzymka od ateizmu do teizmu”. Jednak w książce z 2007 r. swoje poglądy przedstawia w sposób bardziej wykrystalizowany i jednoznaczny.

…

POST SCRIPTUM:

Antony Flew zmarł 8 kwietnia 2010 roku w wieku 87 lat.

Sir Antony Flew w 2004 r. (fot. John Lawrence, The Daily Telegraph)